Bir müəllimi işə götürmək üçün digərinin dərs saatı əlindən alına bilər?

İşğaldan azad olunmuş ərazilərdən qayıdan müəllimlərin yerləşdirilməsi və ədalət məsələsi

İşğaldan azad olunmuş ərazilərdə məktəblərin fəaliyyətinin bərpası ilə yanaşı, həmin məktəblərdə çalışan müəllimlərin gələcək taleyi də mühüm məsələlərdən birinə çevrilir. Xüsusilə məktəbin şagird sayının azalması, siniflərin birləşdirilməsi və nəticədə müəllimlərin ixtisara düşməsi zamanı onların region daxilində digər məktəblərə yerləşdirilməsi müəyyən suallar doğurur.

Əsas sual budur: İxtisara düşən müəllimi region daxilində başqa məktəbə yerləşdirmək üçün həmin məktəbdə artıq çalışan müəllimin dərs saatlarının azaldılması və həmin saatlar hesabına yeni müəllimə stavka yaradılması nə dərəcədə ədalətlidir?

Bu məsələyə yalnız bir müəllimin taleyi baxımından deyil, bütün tərəflərin hüquqları baxımından yanaşmaq lazımdır.

İlk növbədə qeyd etmək lazımdır ki, işğaldan azad edilmiş ərazilərdə çalışan və ya həmin ərazilərdən olan müəllimlərin məşğulluğunun qorunması dövlət üçün xüsusi əhəmiyyət daşıya bilər. Məktəbin fəaliyyətinin dəyişməsi və ya şagird sayının azalması müəllimin şəxsi iradəsindən asılı olmayan səbəblərdir. Buna görə həmin müəllimin işsiz qalmasının qarşısını almaq, mümkün olduğu halda region daxilində başqa məktəbdə işlə təmin etmək sosial baxımdan başadüşülən və müəyyən mənada əsaslandırılmış yanaşmadır.

Lakin problem digər məktəbdə artıq çalışan müəllimin vəziyyətinə gəldikdə başlayır.

Təsəvvür edək ki, bir müəllim illərdir müəyyən məktəbdə çalışır, həmin məktəbin kollektivinə, şagirdlərinə və tədris prosesinə uyğunlaşıb. Onun müəyyən dərs yükü var və həmin dərs saatlarına əsasən gəlirini, iş rejimini və ailə planlarını qurur. Sonradan başqa məktəbdən ixtisara düşmüş müəllimin həmin məktəbə yerləşdirilməsi üçün mövcud müəllimin dərs saatları azaldılır və yeni müəllimə dərs yükü ayrılır.

Bu halda sual yaranır: Bir müəllimin işlə təmin olunması üçün digər müəllimin əmək yükünün azaldılması hansı meyar əsasında həyata keçirilməlidir?

Əgər həmin dərs saatları obyektiv səbəbdən, məsələn, şagird sayının azalması və ya dərs yükünün real şəkildə ixtisar olunması səbəbindən bölüşdürülürsə, bu, başqa məsələdir. Amma məktəbdə kifayət qədər dərs saatı olduğu halda, həmin saatların artıq çalışan müəllimdən alınıb başqa müəllimə verilməsi yalnız “ixtisara düşmüş müəllimi yerləşdirmək lazımdır” arqumenti ilə əsaslandırılırsa, burada ədalət prinsipi mütləq müzakirə olunmalıdır.

Çünki bir müəllimin iş yeri ilə digər müəllimin iş yerinin qorunması arasında seçim edilərkən şəffaf və əvvəlcədən müəyyən edilmiş meyarlar olmalıdır.

Müəllimin stajı, ixtisası, sertifikasiya nəticələri, pedaqoji fəaliyyət göstəriciləri, həmin fənn üzrə ehtiyac, dərs yükünün qanuni bölüşdürülməsi və digər obyektiv göstəricilər nəzərə alınmalıdır. Əks halda proses subyektiv qərarlardan asılı vəziyyətə düşə bilər.

Burada xüsusilə “stavka yaratmaq” anlayışına diqqət yetirmək lazımdır. Stavka sadəcə kağız üzərində yaradılan bir imkan deyil. Onun arxasında real dərs saatları, real şagird ehtiyacı və real tədris yükü dayanmalıdır. Əgər məktəbdə mövcud dərs yükü bir müəllim üçün kifayət edirsə və həmin müəllimin saatlarının səbəbsiz şəkildə azaldılması hesabına digər müəllimə stavka yaradılırsa, bu, təbii olaraq narazılıq yaradır.

Digər tərəfdən, ixtisara düşən müəllimi də günahlandırmaq düzgün deyil. O müəllim də öz iradəsi ilə əvvəlki məktəbində ixtisar yaratmayıb. Məktəbin strukturunda və ya şagird sayında baş verən dəyişiklik onun şəxsi məsuliyyəti deyil. Dövlətin və təhsil idarəçiliyinin məqsədi belə müəllimlərin mümkün qədər işsiz qalmamasını təmin etməkdirsə, bu, sosial baxımdan başadüşüləndir.

Lakin bir müəllimin sosial müdafiəsi digər müəllimin hüquqlarının zəiflədilməsi hesabına həyata keçirilməməlidir.

Məhz burada daha ədalətli mexanizmlərə ehtiyac yaranır.

Məsələn, əvvəlcə region daxilində boş olan müəllim yerləri müəyyən edilməli, vakant dərs saatları araşdırılmalı, uyğun məktəblər arasında müəllim ehtiyacı bölüşdürülməli və yalnız real ehtiyac olduqda əlavə yerləşdirmə aparılmalıdır. Əgər həmin fənn üzrə başqa məktəbdə boş saatlar varsa, ilk növbədə həmin imkanlardan istifadə edilməlidir.

Bundan başqa, müəllimin dərs yükünün azaldılması məsələsi də şəffaf olmalıdır. Müəllim bilməlidir ki, onun dərs saatı niyə azaldılıb, digər müəllimə həmin saat niyə verilib və bu qərar hansı normativ meyar əsasında qəbul edilib.

Çünki müəllim üçün dərs saatı sadəcə rəqəm deyil. Bu, onun əməkhaqqısı, ailəsinin gəliri və peşə fəaliyyətinin əsas hissəsidir. Bir neçə dərs saatının azaldılması bəzi müəllimlər üçün ciddi maliyyə itkisi demək ola bilər.

Ədalət yalnız qərarın nəticəsində deyil, qərarın necə qəbul edilməsində də özünü göstərir.

Əgər müəllimə “sənin saatını azaldırıq, çünki başqa müəllimi yerləşdirməliyik” deyilir, amma bunun hüquqi və obyektiv əsasları izah edilmir, təbii olaraq həmin müəllim özünü haqsızlığa uğramış hesab edəcək. Əgər proses əvvəlcədən müəyyən edilmiş qaydalara əsaslanırsa və bütün müəllimlər üçün eyni meyar tətbiq edilirsə, narazılığın yaranma ehtimalı da azalır.

Burada bir başqa məsələ də ortaya çıxır: region daxilində müəllimlərin yerləşdirilməsi zamanı üstünlük meyarı nə olmalıdır?

İxtisara düşmək özü müəllimin günahı deyil. Lakin artıq başqa məktəbdə çalışan müəllimin də öz iş yerində müəyyən əmək hüquqları var. Deməli, sistem bir müəllimi qoruyarkən digər müəllimin hüquqlarını avtomatik olaraq ikinci plana keçirməməlidir.

Ən sağlam yanaşma hər iki tərəfin hüquqlarını qoruyan mexanizm yaratmaqdır.

Dövlətin və təhsil idarəetməsinin məqsədi sadəcə “ixtisara düşən müəllimi haradasa yerləşdirmək” olmamalıdır. Məqsəd həm də həmin yerləşdirmənin ədalətli, şəffaf və hüquqi əsaslarla həyata keçirilməsini təmin etmək olmalıdır.

Bu məsələdə məktəb rəhbərlərinin də üzərinə böyük məsuliyyət düşür. Dərs bölgüsü şəxsi münasibətlərə, kiminsə xahişinə və ya kollektiv daxilində formalaşmış subyektiv yanaşmalara əsaslanmamalıdır. Müəllimlərin dərs yükü mümkün qədər aydın meyarlarla müəyyənləşdirilməlidir.

Nəticədə məsələyə “ixtisara düşmüş müəllim işsiz qalmasın” və ya “mövcud müəllimin saatı toxunulmazdır” kimi yalnız bir tərəfdən yanaşmaq düzgün deyil. Hər iki müəllimin hüququ var və dövlətin vəzifəsi bu hüquqlar arasında balans yaratmaqdır.

Bir müəllimi qorumaq üçün digər müəllimi zərərə salmaq ədalətin tam mənası deyil. Ədalətli sistem hər iki müəllimin hüququnu nəzərə alan sistemdir.

İşğaldan azad olunmuş ərazilərin bərpası və oradakı təhsil sisteminin yenidən qurulması böyük və tarixi prosesdir. Bu prosesdə müəllimlərə xüsusi ehtiyac var. Lakin müəllimlərin sosial müdafiəsi ilə yanaşı, onların əmək hüquqlarının da qorunması vacibdir.

Ona görə də belə hallarda ən əsas prinsip bu olmalıdır: boş dərs saatı varsa, əvvəlcə həmin saatlar müəyyən edilsin; müəllimə ehtiyac varsa, real ehtiyac əsasında yerləşdirmə aparılsın; mövcud müəllimin dərs yükü azaldılırsa, bunun səbəbi və hüquqi əsası açıq şəkildə izah edilsin.

Çünki təhsil sistemində ədalət yalnız şagird üçün deyil, müəllim üçün də təmin edilməlidir. Müəllim öz iş yerində ədalətli münasibət görmədikdə ondan yüksək motivasiya, yüksək nəticə və təhsil sisteminə tam inam gözləmək də çətindir.

Birinin işini qorumaq naminə digərinin haqqını azaltmaq deyil, hər ikisinin haqqını qoruyacaq sistem qurmaq lazımdır. Əsl ədalət də məhz budur.