Məktəbə gedəcək şagirdlərin sayı sürətlə azalır: rəqəmlər nə deyir?
Azərbaycanda ən kiçik yaş qruplarına daxil olan uşaqların sayı azalır.
Tehsilmedia.com xəbər verir ki, Dövlət Statistika Komitəsinin 2026-cı il üzrə açıqladığı demoqrafik göstəricilər gələcəkdə məktəbəqədər və ümumi təhsilə cəlb olunacaq uşaqların sayında dəyişikliklərin baş verə biləcəyini göstərir.
2026-cı ilin əvvəlinə ölkədə 0–4 yaşlı uşaqların sayı 539,1 min nəfər olub. Bu yaş qrupuna daxil olanların sayı 2025-ci ilin əvvəlində 570,1 min, 2024-cü ilin əvvəlində isə 608,8 min nəfər təşkil edib.
Beləliklə, cəmi iki il ərzində 0–4 yaşlı uşaqların sayı 69,7 min nəfər və ya 11,4 faiz azalıb. Təkcə son bir ildə azalma 31 min nəfərə, yaxud 5,4 faizə çatıb.
Azalma uşaqların ümumi əhali içərisindəki payında da görünür. 2015-ci ildə 0–4 yaşlılar ölkə əhalisinin 8,9 faizini təşkil etdiyi halda, 2026-cı ilin əvvəlində bu göstərici 5,3 faizə enib. Başqa sözlə, 11 il ərzində ən kiçik yaş qrupunun əhalidəki payı 3,6 faiz bəndi azalıb.
Yaş qrupları arasında demoqrafik fərq böyüyür
Azalma yalnız 0–4 yaş qrupu ilə məhdudlaşmır. 2024-cü ilin əvvəlində ölkədə 5–9 yaşlıların sayı 709 min nəfər olduğu halda, 2026-cı ilin əvvəlində bu rəqəm 661,7 minə düşüb. İki il ərzində azalma 47,3 min nəfər və ya 6,7 faiz təşkil edib.
Eyni dövrdə 10–14 yaşlıların sayı 843,2 mindən 809,2 min nəfərə enib. Bu yaş qrupunda 34 min nəfərlik, yaxud təxminən 4 faizlik azalma qeydə alınıb.
Bunun əksinə, 15–19 yaşlıların sayı 2024-cü ilin əvvəlindəki 762,2 min nəfərdən 2026-cı ilin əvvəlində 817,1 min nəfərə yüksəlib. Artım 54,9 min nəfər və ya 7,2 faiz olub.
Bu rəqəmlər uşaqların və yeniyetmələrin yaş strukturunda demoqrafik “dalğa”nın yarandığını göstərir. Hazırda yuxarı siniflərə və ali təhsilə keçid yaşında olan nəsil sayca daha böyükdür. Onların ardınca gələn 0–4 və 5–9 yaş qrupları isə daha kiçikdir.
Yaş qrupu 2024-cü ilin əvvəli 2026-cı ilin əvvəli Dəyişiklik
0–4 yaş 608,8 min 539,1 min –69,7 min
5–9 yaş 709,0 min 661,7 min –47,3 min
10–14 yaş 843,2 min 809,2 min –34,0 min
15–19 yaş 762,2 min 817,1 min +54,9 min
Doğulanların sayı 100 mindən aşağı düşüb
Ən kiçik yaş qruplarındakı azalmanın əsas səbəblərindən biri doğum sayının aşağı düşməsidir.
Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına görə, 2025-ci ildə Azərbaycanda 95 875 uşaq doğulub. 2024-cü ildə bu göstərici 102 310 nəfər idi. Bir il ərzində doğulan uşaqların sayı 6 435 nəfər və ya 6,3 faiz azalıb.
Müqayisə üçün, 2015-ci ildə ölkədə 166 210 uşaq doğulmuşdu. Deməli, 2015–2025-ci illər ərzində illik doğum sayı 70 335 nəfər və ya 42,3 faiz azalıb.
Hər 1000 nəfərə düşən doğum sayı da 2015-ci ildəki 17,4-dən 2024-cü ildə 10-a, 2025-ci ildə isə 9,4-ə enib. Statistikaya əsasən, 2025-ci ildə şəhər yerlərində doğum əmsalı hər 1000 nəfərə 8,1, kənd yerlərində isə 10,8 olub. Kəndlərdə göstərici şəhərlərdən yüksək qalsa da, hər iki istiqamətdə azalma müşahidə edilir.
Ümumi nəsilvermə əmsalı da azalan xətt üzrə hərəkət edir. Bir qadına düşən orta uşaq sayı 2015-ci ildə 2,12 olduğu halda, 2024-cü ildə 1,43-ə, 2025-ci ildə isə 1,35-ə enib.
İlk təsir məktəbəqədər təhsildə görünə bilər
2026-cı ilin əvvəlində 0–4 yaş qrupunda olan uşaqlar qarşıdakı illərdə əvvəlcə məktəbəqədər təhsil və məktəbəhazırlıq, daha sonra isə ibtidai təhsil pilləsinə daxil olacaqlar. Buna görə həmin yaş qrupundakı azalma təhsil sisteminin gələcək planlaşdırılması üçün mühüm göstəricidir.
Məcmuədə məktəbəhazırlıq qruplarına cəlb olunan uşaqların sayındakı dəyişiklik də diqqət çəkir. Ümumi təhsil müəssisələrinin məktəbəhazırlıq qruplarında uşaqların sayı 2025-ci ilin göstəricisində 53,7 min olduğu halda, 2026-cı ildə 51,1 min nəfərə enib.
Məktəbəqədər təhsil müəssisələrindəki ümumi uşaq sayı isə eyni müddətdə 115 mindən 116,8 min nəfərə yüksəlib. Lakin şəhər və kənd göstəriciləri fərqli istiqamətdə dəyişib: şəhərlərdə say 91,9 mindən 94,2 minə yüksəlib, kəndlərdə isə 23,1 mindən 22,6 min nəfərə düşüb.
Bu fərq göstərir ki, demoqrafik dəyişikliklə təhsilə faktiki cəlbolunma eyni göstərici deyil. Uşaq sayından başqa, yeni müəssisələrin açılması, mövcud yerlərin sayı, ailələrin tələbatı, miqrasiya və məktəbəqədər təhsilin əlçatanlığı da nəticəyə təsir edir.
Məktəbləri hansı dəyişikliklər gözləyə bilər?
Mövcud statistika əsasında gələcək şagird sayının dəqiq nə qədər azalacağını söyləmək mümkün deyil. Daxili miqrasiya, şəhərləşmə, yaşayış məntəqələri üzrə əhali dəyişiklikləri və təhsilə cəlbolunma səviyyəsi yekun nəticəni dəyişə bilər.
Bununla belə, yaş qrupları arasındakı fərq bir neçə istiqamətdə planlaşdırma aparılmasını zəruri edir. Yaxın mərhələdə sayca böyük olan 15–19 yaş qrupu peşə və ali təhsil müəssisələrinə qəbulda yüksək tələbat yarada bilər. Sonrakı mərhələdə isə daha kiçik nəsillərin məktəb yaşına çatması bəzi ərazilərdə birinci sinfə qəbulun, siniflərin komplektləşdirilməsinin və müəllim tələbatının dəyişməsinə səbəb ola bilər.
Təsirin bütün ölkədə eyni səviyyədə hiss olunacağı da gözlənilmir. Əhalinin artdığı şəhər və qəsəbələrdə məktəblərdə sıxlıq davam edə, əhalisi azalan kəndlərdə isə şagird sayı daha sürətlə aşağı düşə bilər. Buna görə ölkə üzrə ümumi rəqəmlərlə yanaşı, rayon, şəhər və kənd səviyyəsində ayrıca hesablamalara ehtiyac var.
Statistika hələ məktəblərdə kütləvi azalmanın baş verdiyini deyil, məktəbə gələcək nəsillərin əvvəlkilərlə müqayisədə kiçildiyini göstərir. Bu isə məktəbəqədər müəssisələrin, məktəb şəbəkəsinin, müəllim hazırlığının və təhsil infrastrukturu üzrə investisiyaların demoqrafik göstəricilər əsasında planlaşdırılmasını daha da vacib edir.
